coronavirus

What is coronavirus and how worried should we be

What is a coronavirus and how worried should we be

ኣብዚ ግዜ’ዚ ኮሮና ቫይረስ ኣሻቓሊ
ጉዳይ ናይ ዓለምና ኮይኑ’ዩ ዘሎ። ስለዚ፡
እቲ ሕማም ከየስፋፍሕን ዘውርዶ ጉድኣት
ከይዓብን ኩሉ ህዝቢ ዓለም ብዛዕባ’ቲ
ሕማም ግቡእ ኣፍልጦ ክህልዎ’ዩ ውድብ
ጥዕና ዓለም ዘጠንቅቕ። ንስኻኸ ብዛዕባቲ
ሕማም ዘለካ ኣፍልጦ ከመይ ዝበለ’ዩ?
ብኸመይ ኣገባብ ነብስኻ ክትከላኸል
ትኽእል? እዝን ካልእን ሕቶታት ምፍላጥ
ኣገዳሲ እዩ።
ኣእዳውካ ብዝግባእ ብሳሙና ምሕጻብ
እቲ መሰረታዊ ነቲ ቫይረስ ካብ
ምልብዑ ንምክልኻል ዝጠቅም መንገዲ
እዩ። በቲ ሕማም ዝኾነ ሻቕሎት ምስ
ዝህልወካ’ውን ገጽካ ካብ ምትንካፍን
ምድራዝን ክትቁጠብ ተመራጺ እዩ።
ብተደጋጋሚ ካብ ዝስዕሉን ዝህንጥሱን
ሰባት ክትርሕቕ’ውን ይግባእ።
ኮሮና ቫይረስ ኣብዚ ግዜ’ዚ ዝርአ ዘሎ
ሓዲሽ ሕማም ኣይኮነን። ኣብ 1960
ንመጀመርታ ግዜ ኣብ ሰባት ተራእዩ።
ክሳብ’ዚ ግዜ’ዚ ድማ እቲ ቫይረስ ኣብ
ኣናጹ፡ ኣኽላባት፡ ደማሙ፡ ኣፍራስ፡
ሓሰማታት፡ መንካዕ፡ ከብትን ካልኦት
እንስሳታትን ክርአ ምጽንሑ ጸብጻባት
የመልክቱ።
ኣብዞም ዝሓለፉ ዓመታት ኮሮና ቫይረስ
ምስ ጉንፋዕ ወይ ኢንፍልወንዛ ብምምስሳል
ብዙሕ ኣናቓቓሒ መጠንቀቕታታት
ክወሃቦ ኣይጸንሐን። ኣብዞም ዝሓለፉ 20
ዓመታት ጥራይ፡ ነዚ ናይ ሎሚ ብ‘2019
n-COV’ ዝፍለጥ ሓዊስካ ማለት’ዩ፡
ክሳብ ሰለስተ ሓደስቲ ምልክታት ናይ
ኮረና ቫይረስ ተራእዮም እዮም። ኩሎም
ከቢድ ጥዕናዊ ጸገም፡ ምጉዳልን ምዕጻውን
እስትንፋስ ከምኡ’ውን ሞት ኣኸቲሎም
እዮም።
ካልእ ብዕቱብ ዝተራእየ ኣብነት ናይ
ኮሮና ቫይረስ ሳርስ (SARS) እዩ። ኣብዚ
ክንፈልጦ ዝግባኣና ኣገዳሲ ነገር፡ እዚ
ብ‘2019-nCoV’ ዝፍለጥ ዘሎ ኮሮና
ቫይረስ ምስ ሳርስ ሓደ ዓይነት ኣይኮነን።
ሎሚ ውድብ ጥዕና ዓለም ንክብደት
ምልባዕ ናይ ኮሮና ቫይረስ ኣብ ግምት
ብምእታው፡ እቲ ሕማም ኣህጉራዊ
ጉዳይ ተወሲዱ፡ ንምግትኡን ምክልኻሉን
ሃገራት ግቡእ ጥንቃቐን ሓለዋን ክገብራ
ጸዊዑ ይርከብ።
ነብስኻ ብግቡእ ንምድላው፡ ብዛዕባ’ቲ
ሕማም ዘለካ ኣፍልጦ ከተዕቢ ግቡእ
ምዃኑ’ዩ ዝንገር። ንምክልኻሉ ክትገብሮም
ዝግብኣካ ስጉምትታት ከም ዘለዉ ድማ
ሓካይም ይመኽሩ።
ኮሮና ቫይረስ እንታይ እዩ?
ብመሰረት ኣህጉራዊ ትካል ምቁጽጻርን
ምክልኻልን ሕማማት (CDC) ኮሮና
ቫይረስ፡ ንዝተፈላለዩ ቫይረስ ዝሓቁፍ
ስድራ ኮይኑ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ዓሌታት
እንስሳ ዝርአ ልሙድ ቫይረስ እዩ።
ብመሰረት እቲ ኣህጉራዊ ትካል፡ እቲ
ቫረስ ንደቂ ሰባት ሳሕቲ እዩ ዝለክፍ።
ይኹን’ምበር፡ እዚ ሎሚ ንመላእ ዓለም
ኣጨኒቑ ዘሎ እዋናዊ ሕማም ኮሮና
ቫይረስ ብዓይነቱ ፍልይ ዝበለ ኮይኑ
ንፈለማ እዋን ኣብ ዉሃን፡ ኣብ ዞባ ሁበይ
ናይ ቻይና እዩ ተለልዩ።
ኮሮና ቫይረስ ዛጊት ክሳብ 18 ሃገራት
ዓለም ብምስፍሕፋሕ፡ ናብ ኩሉን ክፍለዓለማት ከም ዝኣተወ’ዩ ውድብ ጥዕና
ዓለም ዘመልክት። ክሳብ ሕጂ በቲ ካብ
ቻይና ዝተበገሰ ሕማም ተለኺፈን ዘለዋ
ሃገራት ዓለም – ኣመሪካ፡ ካናዳ፡ ፈረንሳ፡
ታይላንድ፡ ጃፓን፡ ደቡብ ኮርያ፡ ቬትናም፡
ሲንጋፖር፡ ማለዥያ፡ ኔፓል፡ ህንዲ፡ ፍሊፒን፡
ሕቡራት ኢማራት ዓረብን ካልኦትን
እየን። ገለ ሃገራት ኣፍሪቃ፡ ካብ ቻይና
ንዝተመልሱ ዜጋታተን ወሺበን እኳ
እንተሃለዋ፡ ክሳብ ሕጂ ግን በቲ ቫይረስ
ዝተለኽፈ ሰብ ከም ዘይረኸባ’ዩ ዝሕበር
ዘሎ።
ዛጊት በቲ ሕማም ልዕሊ 28 ሽሕ ሰባት
ተለኺፎም ከም ዘለዉ’ዩ ተረጋጊጹ ዘሎ።
ኣስታት 563 ሰባት ድማ በቲ ሕማም
ሞይቶም።
ብዙሓት ሃገራት ዓለም፡ ናብ ቻይና
ዝገብርኦ ዝነበራ ጉዕዞታት ብሰንኪ’ቲ
ቫይረስ ብምስራዝ፡ ኣብ ኣፍ-ደገታት
መዓርፎ-ነፈርተን መመርመሪ
መሳርሒታት ተኺለን መርመራታት
የካይዳ ኣለዋ። እተን ምስ ቻይና ዝዳወባ
ሃገራት ድማ ዶባተን ክዓጽዋ ይረኣያ
ኣለዋ።
እቶም ኣዝዮም ልሙዳት ምልክታት
ናይዚ ሕማም ኣብ ስርዓተ እስትንፋስ
ዝረኣዩ ኮይኖም፡ ከም ረስኒ፡ ሰዓል፡ ሕጽረት
እስትንፋስ ከማኡ’ውን ጸገማት እስትንፋስ
ዝኣመሰሉ የጠቓልል። ኣዝዩ ብውሑድ
ዓቐን ድማ፡ እቲ ሕማም እናበኣሰ ብምኻድ
ከም ኒሞንያ፡ ኣዝዩ ከቢድ ናይ እስትንፋስ
ጸገማት፡ መጉዳእቲ ኩሊት፡ እቲ ዝበኣሰ
ጉድኣቱ ድማ ሞት የስዕብ።
ከምቶም ኣቐዲሞም ክገሃዱ ዝጸንሑ
ዓይነት ኮሮና ቫይረስ፡ እዚ ናይ ሎሚ
ቫይረስ ካብ እንስሳታት ዝተላብዐ
ክኸውን ከም ዝኽእል እዩ ዝግመት።
ዛጊት ክኢላታት ከመይ ኢሉ ከም ዝመጸ
ኣብ መጽናዕቲ እዮም ዝርከቡ።
ምልክታት
ብኮሮና ቫይረስ ‘2019-nCoV’ ኣብ
ዝተለኽፉ ግዳያት ዝተገብረ መጽናዕቲ
ከም ዘነጽሮ፡ እቲ ምልክታት ዝተፈላለየ
እዩ። ገሊኦም ኣዝዩ ውሑድን ዋላ ሓንቲ
ምልክታትን ዘየርእዩ ክኾኑ እንከለዉ፡
ገሊኦም ድማ ከቢድ ሕማምን ሞትን
ዘስዓበ ምልክታት እዮም ኣርእዮም። እቶም
ዛጊት ዝተነጸሩ ልሙዳት ምልክታት – ረስኒ፡
ሰዓል፡ ሕጽረት እስትንፋስ፡ ከምኡ’ውን
ጸገማት ኣብ ስርዓተ እስትንፋስ እዮም።
ምልክታት ኮሮና ቫይረስ ድሕሪ
ምግሃዱ እንተወሓደ ክሳብ 2 መዓልታት
እንተዛየደ ድማ ንልዕሊ 14 መዓልታት
ይቕጽል።
ኮሮና ቫይረስ ብኸመይ
የስፋሕፍሕ?
እዚ ‘2019-nCoV’ ተባሂሉ ዝጽዋዕ ዘሎ
ሓዲሽ ኮሮና ቫይረስ ብኸመይ የስፋሕፍሕ
ብዛዕባ ዝብል ሕቶ ንምምላሽ ዝወሃብ ዘሎ
ኣፍልጦ ዛጊት ድሩት እዩ ዘሎ። እዚ ሕጂ
ብዛዕባ’ቲ ሕማም ዝወሃብ ዘሎ ኣፍልጦ
ኣቐዲሞም ካብ ዝተራእዩ ተመሳሳሊ
ኮሮና ቫይረስ መሰረት ብምግባር እዩ።
ኮሮና ቫይረስ ኣብ ዝተፈላለዩ እንስሳታት
ዝርአ ልሙድ ቫይረስ እዩ። ሳሕቲ ድማ
ንሰባት የጥቅዕ። ካብ ሰብ ናብ ሰብ ድማ
ይመሓላለፍ። መርስ (MERS)፡ ሳርስ
(SARS)፡ ሕጂ ድማ ‘2019-nCoV’
ኣብነታት እዮም።
እቲ ሕማም ምስቲ ዝተለኽፈ ሰብ
ክሳብ ናይ ኣስታት ክልተ ሜትሮ (6
ጫማ) ገጽ ንገጽ ምቅርራብ ብቐሊሉ
ክመሓላለፍ ዝገብር እዩ። ካብ ሰብ ናብ
ሰብ ብእስትንፋስ ብዝዝርግሑ ነጠብጣብ
ክመሓላለፍ ይኽእል። ገለ ተላባዕቲ
ሕማማት ካብ ሰብ ናብ ሰብ ብእስትንፋስ
ብቕልጡፍ ዝላብዑ ኣለዉ – ንፍዮ ሓደ
ኣብነት እዩ። ኮሮና ቫይረስ ‘2019-nCoV’
ብእስትንፋስ ክሳብ ክንደይ ቅልጣፈ ይላባዕ
ዛጊት ተወሳኺ መጽናዕቲ ዘድልዮ ኮይኑ
ይርከብ።
ብኸመይ ንከላኸሎ?
ዛጊት ንምልባዕ ቫይረስ ‘2019-nCoV’
ንምግታእ ዝተረኽበ ክታበት የለን።
እንተኾነ፡ ንምክልኻሉ ክንገብሮ ዝግበኣና
ጥንቃቐታት ብዙሓት ምዃኖም ምፍላጥ
የድሊ። ሓደ ካብቲ መከላኸሊ ኣገባብ ነቲ
ቫይረስ ዘይምቅላዕ እዩ።
እቲ ዝበለጸ፡ ኮሮና ቫይረስ ካብ ምልባዕ
ንምግታእ ዝሕግዝ መከላኸሊ ኣእዳውካ
ብሳሙና ብዝግባእ ምሕጻብን በቲ ሕማም
ምስ ዝተለኽፈ ሰብ ዝነበረካ ናይ ገጽ
ምቅርራብ ምግታእን እዩ።
ኮሮና ቫይረስ ብኣፍና ኣብ ዝወጹ
ነኣሽቱ ነጠብጣባት ዝያዳ ናይ ምዕቋብ
ፍሉይ ጠባይ ኣለዎ። ብኣፍና ወጺኦም
ኣብ ኣከባብን ካልእ ሰብ ኣብ ዝሕዞምን
ዝጥቀመሎምን መሳርሒታት ኣዕሪፎም
ብምጽናሕ ክተሓላለፉ ይኽእሉ። ነቶም
ቫይረስ ብኢድና ብምሓዝን ምስ መግቢ
ሓዊስና ብምብላዕን ድማ በቲ ሕማም
ክንልከፍ ንኽእል።
ኣህጉራዊ ትካል ምቁጽጻርን ምክልኻልን
ሕማማት (CDC) ነዚ ዝስዕብ ይመክር፦
=> ኣእዳውና ክሳብ 20 ካልኢታት
ብግቡእ ብሳሙናን ጽሩይ ማይን
ክንሕጸብ። ማይን ሳሙናን ኣብ ዘይብልካ፡
ኣልኮል ዘለዎ መሕጸቢ/መጽረዪ ፈሳሲ
ክትጥቀም ይከኣል እዩ። ብፍላይ ዓይኒ
ምድሪ ድሕሪ ምጥቃምና፡ ቅድሚ
ምምጋብና፡ ከምኡ’ውን ድሕሪ ኣፍንጫና
ምትንካፍና፡ ምስዓልናን ምህንጣስናን
ኣእዳውና ብዝግባእ ከነጽሪ ይግባኣና።
=> ኢድካ ከይተሓጸብካ ኣዒንትኻ፡
ኣፍንጫኻን ኣፍካን ካብ ምትንኻፍ
ክትቁጠብ ይግባእ።
=> ሓሚምካ ምስ እትህሉ ንደገ
ከይወጻኻ ኣብ ገዛኻ ተወሺብካ ክትጸንሕ
ይምረጽ።
=> ኣብ እትስዕለሉን እትህንጥሰሉን
እዋን ኣፍካን ኣፍንጫኻን ብመንዲል
ክትሽፍኖ ይግባእ። እቲ ዝተጠቐምካሉ
መንዲል ወይ ሶፍት፡ ኣብ መጉሓፊ ባጎኒ
ብግቡእ ክትጉሕፎ ይግባእ።
=> ብተደጋጋሚ ዝሓዝካዮምን
ዝተጠቐምካሎምን መሳርሒታት
ብዝግባእ ኣጽሪኻ ከተቐምጦም ይግባእ።
እቲ ዝሰራሕካሉ ከባቢ ብተደጋጋሚ
ከተጽሪ’ውን ይምረጽ እዩ።
ፍወሳ
ንኮሮና ቫይረስ ‘2019-nCoV’
ንምክልኻል ዝሕግዝ ዝተረኽበ ጸረ-ቫይረስ
መድሃኒት የለን። በዚ ሕማም ዝተለኽፉ
ግዳያት፡ ዘርእይዎ ምልክታት ንምጉዳል
ሓጋዚ ሕክምናዊ ክንክን ይወሃቦም እዩ።
ስለዚ እዚ ሕማም ዝተጋህዶም ሰባት
ብቕልጡፍ ናብ ሕክምና ክኸዱ ከም
ዝግባእ እዩ ዝምከር።
ህዝቢ እንታይ ክገብር ይግባእ?
ኮሮና ቫይረስ ኣብ ቻይና ይርአ’ምበር
ናብ ሓያሎ ሃገራት እዩ ዝላባዕ ዘሎ።
በዚ መጠን እቲ ዘውርዶ ዘሎ ጉድኣት
እናዓበየ’ዩ ዝኸይድ ዘሎ። ነዚ ንምግታእ
እንታይ ክንገብር ይግባእ?
* ብዛዕባ’ቲ ሕማም እኹል ኣፍልጦን
ሓብሬታን ክህልወና ኣለዎ። እዚ
ኣብ ማዕከናት ዜናን ናይ ኢንተርነት
መርበባትን ብዛዕባ’ቲ ሕማም ንዝወሃብ
ሓደስቲ ሓበሬታ ምክትታል የድሊ።
* እቲ ሕማም ንምግታእ ነካይዶም
ናይ ምክልኻል ኣገባባት መዓልታዊ
ከይዘንጋዕና ከነተግብሮም የድሊ። እዚ
ኣእዳው ብተደጋጋሚ ምሕጻብ፡ ኣፍካን
ኣፍንጫኻን ዓጺኻ ምስዓል፡ ምስ ግዳያት
ናይ’ቲ ሕማም ገጽ ንገጽ ዘይምቕራብ
ወዘተ ዝብሉ የጠቓልሉ።
* ምልክታት ናይቲ ሕማም ምስ
ዝረኣየካ ኣብ ውሽጢ መዓልታት ናብ
ሕክምና ኬድካ ግቡእ ሕክምናዊ ሓገዝ
ምርካብ።
በቲ ሕማም ምስ እትልከፍ እንታይ
ክትገብር ይግባእ?
ብቫይረስ ‘2019-nCoV’ ምስ እትልከፍ፡
ንኻልኦት ሰባት ካብ ምትሕልላፍ
ክትወስዶ ዘለካ ስጉምቲ፦
+ ኣብ ገዛ ተወሺብካ ክትጸንሕ
ይግባእ። እቲ ሕማም ንኸይላባዕ ኣብ
ደገ ካብ ተካይዶ ንጥፈታት ክትሕየብ
የድሊ። ናብ ሕክምና እንተዘይኮይኑ ናብ
ስራሕ፡ ቤት ትምህርትን ካልእን ህዝባዊ
ከባቢታትን ክትከይድ ኣይግባእን። ህዝባዊ
መጐዓዝያ ክትጥቀም’ውን የብልካን።
+ ኣብ ገዛ’ውን እንተኾነ ካብቶም
ካልኦት ኣባላት ስድራ ክትርሕቕ የድሊ።
ብዝተኻእለ መጠን ካብ ኣባላት ስድራኻ
ክትፍንተት ይግባእ። እንተተኻኢሉ’ውን
ናይ በይንኻ ኣቕሑት መመገብን ዓይኒ
ምድሪን ክትጥቀም የድሊ።
+ ናብ ሕክምና ኣብ እትኸደሉ’ውን
ኣቐዲምካ ነቲ ሓኪምካ ብተሌፎን
ክትሕብሮ ይግባእ። እዚ ካልኦት ሰባት
ኣብቲ ሕክምና ክእለዩን ክጥንቀቑን
ይሕግዝ እዩ።
+ መኸልከሊ ገጽ ክትወዲ ይግባእ።
+ እቶም ምልክታት ክትቆጻጸሮምን
ክተስተብህለሎምን ፈትን። ባዕልኻ ትገብሮ
ምክትታል ኣብ ሕማም ኮሮና ቫይረስ
ኣዝዩ ኣገዳሲ እዩ። እቲ ሕማም ምስ
ካልኦት ሰባት እትገብሮ ርክብ ስለ ዘጉድል
ንነብስኻ ባዕልኻ ዝያዳ ክትከታተላ ዝገብር
እዩ።