Health risks

Health risks associated ሓደገኛ ጽልዋ ሞባይል ተሌፎን ኣብ ኣካላትናን ኣእምሮናን

Health risks associated ሓደገኛ ጽልዋ ሞባይል ተሌፎን ኣብ ኣካላትናን ኣእምሮናን

ዘመንና ዘመነ ሓበሬታ እዩ። ዘመነ
ሓበሬታ፡ ሓበሬታ ብኣዝዩ ዘደንቕ
ቅልጣፈ ካብ-ናብ ዝመሓላለፈሉ እዩ።
ተንቀሳቓሲት ተሌፎን ድማ ሓንቲ ካብተን
ንዘመነ ሓበሬታ ክዉን ኣብ ምግባሩ፡ ዓቢ
ተራ ዝተጻወታ ምህዞታት እያ። ዝዀነ
ምህዞ እወታውን ኣሉታውን ጐድንታት
ክህሉዎ ግድን እዩ። ነዚ ጐድንታት
ብልክዕ ምፍላጡ ድማ ኣዝዩ ዘገድስ
እዩ። ንእወታዊ ሸነኻቱ ብምሉእነት
ክንጥቀመሉ፡ ንኣሉታዊ ጽልዋታቱ ድማ
እንተ ኽኢልና ከነወግዶ እንተዘይኰይኑ
ግና ክንንክዮ የድሊ።
ተንቀሳቓሲት ተለፎን ኲሉ-ሳዕ ምሳና
ኣላ። ብዘይካ’ቲ እትህበና ኣሳልጦን
ናይ ምዝንጋዕ ረብሓን ግና፡ ኣብ
ኣካላትናን ኣእምሮናን ጽልዋ ከም ዘለዋ
ኣስተውዒልናዶ ንፈልጥ፧ ካብ ሪደርስ
ዳይጀስት ዝተረኽበ ጽሑፍ ነዚ ሕቶ’ዚ
ዝምልስ ክኸውን እዩ፦
1. ብእወታዊ ጽልዋ ክንጅምር።
“ሞባይል ኣብ ድሕነትካ ዕዙዝ ኣበርክቶ
ኣለዋ።” ይብል ካብ ጆርናል ኦፍ
ኢመርጀንሲ መዲስን ዝተረኽበ ሓበሬታ።
እቲ ሓበሬታ ንዓሰርተ ሓደ ዓመታት
ዝተኻየደ ኰይኑ፡ ብሳላ ሞባይል ብዙሓት
ሕሙማት ከም ዝደሓኑ ይጠቅስ።
እዚ ድማ እቶም ሕሙማት ኣብ ክንዲ
ብናይ ገዛ ቴለፎን፡ ሞባይል ተጠቒሞም
ብዝሓተትዎ ሓገዝ ተደጊፎም ካብ ሞት
ደሓኑ ይብል።
2. ሞባይል ግና ካልእ መዘዝ ኣለዋ።
ቅድሚ ድቃስ፡ ሞባይልካ ምርኣይ ልዋም
ድቃስ ንኸይትድቅስ ጠንቂ ክኸውን
ይኽእል እዩ። ካብ ሞባይል ዝምንጩ
ሓጺር ወይቭ ለንግዝ ዘሎዎ ድሙቕ
ሰማያዊ ብርሃን፡ ኣብ እዋን ቀትሪ
ንኣተኩሮኻ ዘነቓቕሕ ክኸውን ከሎ፡
ኣብ እዋን ለይቲ ግና ንመፍረ መላቶኒን
ዝተባህለ ንኽንድቅስ ዝሕግዘና ሆርሞን
ይዓግት። ካብዚ ጸገም እዚ ንኽትገላገል፡
ኣዒንትኻ ንድቃስ ሰለም ቅድሚ ምባልካ
ዘለዋ ሰላሳ ደቓይቕ፡ ቴለፎን ኣይትጠቐም።
3. ሞባይልና ዝዀነ ሓበሬታ ምስ
ዝመጸና ‘ዚዝ’ ዝብል ድምጺ ብምፍጣር
ትሕብረና እያ። ኣብ ዩኒቨርስቲ ፍሎሪዳ
ዝርከቡ ተመራመርቲ ብዘካየድዎ
መጽናዕቲ፡ እዚ ‘ዚዝ’ ዝብል ድምጺ
ንኣተኩሮና የዳኽም እዩ። ስለዚ ኣተኩሮ
ኣብ ዘድልዮ ስራሕ ምስ እንጽመድ፡ ነዚ
ድምጺ’ዚ ከነልግሶ የድሊ።
4. ንበይንኻ ኣብ እትዀነሉ እዋን፡
ሞባይልካ ኣብ ጐድናኻ ምጽጋዕ – ኣብ
ክንዲ ገይም ምጽዋት – ናይ ፈጠራውነት
ሓይልኻ ይድርዕ። ኣብ ዝሽልችወካ
እዋን፡ ናይ ሓንጐልካ ኣርባዕተ ክፍልታት
ተነቓቒሖም ብሓባር ብምስራሕ
ዘይጥርኑፋት ሓሳባት ብዝተፈልየ
መገዲ የወሃህዱ።’ ይብል ደራሲ ናይታ
‘ዲስትራክትድ ማይንድ’ ዘርእስታ
መጽሓፍ ላሪ ሮዘን። ነዛ መጽሓፍ ካብ
ኢንተርነት ኣውሪድና እንተ ነንብባ ግርም
ነይሩ።
5. ኣመሪካውያን ኣብ ሓደ መዓልቲ፡
ልዕሊ ሓሙሽተ ሰዓታት ሞባይሎም
ክግንጽሉን መልእኽቲ ክጽሕፉን
የሕልፉዎ። በዚ ድማ ናይ ቀጨውጨው
ምልክት ይረኣዮም። ‘ሰልፊ ኤልቦው’
ዝበሃል ኩርናዕ ኢድካ ብልዑል መንኩዕ
ንነዊሕ እዋን ብምሓዝ ዝስዕብ መጉዳእቲ
መለጋግቦ ድማ ይጥቅዑ። ብዛዕባ’ዚ
ኣቐዲሙ ዝተጠቕሰን ካልእ መጉዳእትን
ድማ ወርሓዊ ሰማንያን ሓሙሽተን ሽሕ
ሰባት ኣብ ጉጉል ብምእታው ሓበሬታ
የናድዩ። ነዚ ሓበሬታ’ዚ ንምንዳይከ
ክንደይ ግዜ የጥፍኡ ይዀኑ፧
6. ዝበዝሓ ሞባይላት ብጀርምታት
ዝተጐብኣ እየን። ኣብ ዩኒቨርስቲ ኣሪዞና
ተመራማሪ ማይክሮ ባዮሎጂ ዝዀነ
ቻርለስ ገርባ፡ ‘ኣብ ገለ ሞባይላት ዝርከቡ
ጀርምታት፡ ዓሰርተ ዕጽፊ ናይቶም ኣብ
መብዛሕትኡ ዓይኒ ምድሪ ዝርከቡ
ጀርምታት እዮም፡’ ይብል። በዚ መሰረት
ንሞባይላትና ምስኣተን ብዝሰማማዕ ጸረባክተርያ ፈሳሲ ዝተነጽጎ ጨርቂ መዓልታዊ
ከነጽርየን ይግባእ። እንተዘይኰኑ ድማ
ሞባይል ክንጥቀም ጸኒሕና ክንበልዕ ኣብ እንዳለወሉ እዋን፡ ኣእዳውና ክንሕጸብ
የድሊ።
7. ሞባይል፡ ጥዕናኻ ንምሕላው
ትጠቅም’ያ ክበሃል ሰሚዕና ኣሎና።
ኣብ ዝኸስዑ ወለንታውያን ዝተገብረ
መጽናዕቲ ከም ዝሕብሮ፡ እቶም ኣብ
ሞባይሎም ብዝተጻዕነ ኣፕሊኬሽናት
ተሓጊዞም ዝወስድዎ መግብን
ዘህልኹዎ ካሎርን ዝቈጻጸሩ ሰባት፡
ካብቶም ብወረቐት ወይ ድማ ዌብሳይት
ዝጥቀሙ፡ ክልተ ዕጽፊ ክብደት ከጕዱሉ
ክኢሎም። ስለዚ ንሞባይላትና እንጽዕነን
ኣፕሊኬሽናት ንጥዕናና ዝሕግዝ እንተ
ተወሰኾ ግርም’ዩ’ሞ ሃየ ደኣ ጉግል ስቶር
ንፈትሽ!
8. ብዛዕባ’ቲ ካብ ሞባይል ዝምንጩ
ዝበሃል ጨረርታ ብዙሕ ተባሂሉ እዩ።
እንተዀነ ሓድሽ መጽናዕትታት ከም
ዘነጽርዎ፡ እቲ ካብ ሞባይላት ዝምንጩ
ጨረርታ ምስ ካንሰር ምትእስሳር የብሉን።
ሓደ ኣፈናዊ መጽናዕቲ ግና ሓደ ርኽበት
ረኺቡ ኣሎ። ኣብ ላባራቶሪ ኣብ ኣናጹ
ዝተገብረ መጽናዕቲ’ዩ። እቶም ንጸርጊ
ዝተቓልዑ ኣናጹ ንልቢ ኣኽቢቡ ኣብ
ዝርከብ ነርቭ ሳሕቲ ጥረ ወጺእዎም።
እንተ ሰጊእካ ኢርፎን ተጠቐም። ሞባይልካ
ባትሪ ኣብ እትውዳኣሉ እዋን፡ ጻውዒት
ንምቕባል ኰነ ንምድዋል ኣይትጠቐመላ።
እቲ ኣብዚ እዋን’ዚ እተመንጭዎ ጸርጊ፡
1000 ዕጽፊ ናይቲ ባትሪ መሊኡ ከሎ
እተመንጭዎ እዩ። ስለዚ ብዝተኻእለና
መጠን ክንጥንቀቕ የድሊ።
9. ናይ ሞባይልና ካርታ ወይ ጂ.ፒ.ኤስ
ኣብ እንጥቀመሉ እዋን፡ ኣብ ክንዲ ብቐጻሊ
ነቲ ኣፕ እናተጠቐምና ክንጐዓዝ እንፍትን፡
ሓንሳብ ነቲ ኣፕ ርኢና እናዘከርና ክንጐዓዝ
እዩ ዝሓይሽ። እዚ ከምዚ ዝኣመሰለ ተግባር፡
ነቲ ኣብ ምዝካር ኣገዳሲ ተራ ዝጻወት
ሂፖካምፖስ ዝተባህለ ክፋል ሓንጐልና
ንጡፍ ኣብ ምግባሩ ኣገዳሲ እዩ።
10. ሞባይል ተጠቒምካ ዝውሰድ
ስእሊ ንናይ ምዝካር ክእለትና ይዕንቅጽ።
እዚ ብመጽናዕቲ ዝተረጋገጸ እዩ። ሓደ
እዋን ንፈተነ ተባሂሉ፡ ተመሃሮ ናብ ቤተ
መዘክር ከም ዝበጽሑ ተገይሩ። እቶም
ስእሊ ዘይወሰዱ ካብቶም ስእሊ ዝወሰዱ
ንላዕሊ ነቲ ዝረኣይዎ ክዝክሩዎ ክኢሎም።
‘ናይ ሞባይልካ ናይ ስእሊ መልጎም ኣብ
እትጥውቐሉ እዋን ንናይ ምዝካር ክእለትካ
ከም ዝሰንደኻዮ’ዩ ዝቑጸር፡’ ትብል ክኢላ
ስነ-ልቦና ሊንዳ ሄንከል።
11. ሞባይልካ ኣብ ኣዒንትካ ዘለዋ ጽልዋ
ብዙሕ እዩ። ስሳ ሚእታዊት ኣመሪካውያን
ዲጂታላዊ ውጥረት ኣዒንቲ ማለት
ድርቀት ኣዒንቲ፡ ሕውዝውዝ ምባል፡
ቃንዛ ርእሲ፡ ቃንዛ ኣዒንቲ ይረኣዮም።
ኣዒንትኻ እናሻዕ ቋሕ ሰም ኣብሎ። ካብ
ሞባይልካ ኣብ እተንብበሉ እዋን ግዝፊ
ፊደላት ኣዕብዮ። ኣብ ነብሲ ወከፍ ዕስራ
ደቓይቕ ድማ ዕረፍቲ ውሰድ።
12. ሞባይል እናተጠቐምካ ምጉዓዝ
ሓደገኛ ሳዕቤን ኣሎዎ። ኣብ ጆርናል
ኦፍ ትራፊክ ኤንድ ትራንስፖርቴሽን
ኢንጂነሪን ዝሰፈረ ጽሑፍ ከም ዘነጽሮ፡
ሞባይል እናተጠቕሙ ማለት እናንበቡ
ወይ መልእኽቲ እናጸሓፉ ዝኸዱ
ኣጋር ንየማኖምን ጸጋሞምን ብዙሕ ስለ
ዘይጥምቱ ብተሽኸርከርቲ ጉድኣት
ይበጽሖም እዩ።
13. ሞባይል ካብ እተምጽኦ ዘይተደልየ
ሳዕቤን ንምድሓን፡ እቲ ዝቐለለ መገዲ
ሞባይል ምግዳፍ እዩ። እዚ ግና ብቐሊሉ
ዝከኣል ኣይኰነን። እቲ ምንታይ፡ ወልፊ
ሞባይል ብቐሊሉ ዝሓድግ ኣይኰነን።
ሞባይል ካባኻ ምስ እትፍለ ኣእምሮና
ኮርቲሶል ዝተባህለ ናይ ጸቕጢ ሆርሞን
የንዝዕ’ዩ። ስለዚ ኣቐዲምካ ካብ ወልፊ
ሓራ እትዀነሉ መገዲ ደኣ ኣናዲ። ሓደ
ካብኡ፡ ባትሪ ናይ ሞባይልካ ክሳዕ ዝውዳእ
ትጸንሕ’ሞ፡ ሞባይልካ ምስ ጠፍአት፡
ቀቢጽካ ኣቐሚጥካያ ዘፍ ትብል።