ጊላነት

ዝተኻሕደ ህልውና ‘ጊላነት’ ኣብ ማውሪታንያ

ካብ ኣፍሪቃ ናብ ምዕራብ ዓለም ዝካየድ ዝነበረ ንግዲ ጊላነት፡ ኣብ ኣጋ ምእታው 19 ክፍለ-ዘመን እናተኸልከለ ከም ዝመጸን፡ ናብ ሕርሻታት ኣመሪካ ብመሸጣ ተወሲዶም ዝጸንሑ ኣፍሪቃውያን ንብረት ሰብ ካብ ምዃን ናጻ ክወጹ ከም እተገብረን፡ ኣብ ታሪኽ ኣንቢብና ኣሎና። እቲ ኣብ ሃገራት ምዕራብ ዝተኣወጀ ንግዙኣት ገላዩ ናጻ ዝገብር ኣዋጅ፡ ኣብ ኣመሪካታትን ደሴታት ካሪብያንን ጥራይ ስለዝተወሰነ ግን፡ መሸጣን ዕድግን ሰባት ኣብ ማእከላይ ኣፍሪቃ ከምኡ’ውን ክሳብ መግዛእቲ ኢጣልያ ብኣዋጅ ዝኽልክሎ ኣብ ኣቢሲንያ (ኢትዮጵያ) ይካየድ ምንባሩ ይፍለጥ። ኣብዚ ግዜ’ዚ እምበኣር፡ ባርነት – ብዝተፈልየ መልክዑ እንተዘይኰይኑ፡ ብመበቈሉ ግዙእ ጊላ ኰይኑ ብስድራቤት ከም ኣቕሓ ዝውረስ ሰብ ኣብ ዓለም ዳርጋ የለን ክበሃል ይከኣል – ብዘይካ ኣብ ማውሪታንያ። ማውሪታንያ፡ ኣብ ሳሕል ኣፍሪቃ እትርከብ ሰፋሕ ሃገር ኰይና፡ ኣስታት 3.5 ሚልዮን ህዝቢ ይነብረላ። ጸለምቲ (ሓራቲን) ጸዓዱ (በይዳን) ተባሂሎም ኣብ ክልተ ደርብታት ዝተኸፍሉ ማሕበረሰባት ኣለዉዋ። ዝበዝሕ ካብ ህዝባ ቅይሕ ዝበለ ሕብሪ ዘለዎ – ቋንቋ ዓረብ ዝዛረብ ክኸውን እንከሎ፡ እቲ ኣስታት 800 ሽሕ ዝግመት ጸሊም ኣፍሪቃዊ እዩ። እቶም መብዛሕትኦም ጸለምቲ ኣፍሪቃውያን – ናጻ ዜጋታት ክዀኑ እንከለዉ፡ ብውሑድ ቁጽሪ ብውርሻ ካብ ስድራ ናብ ስድራ እናተሰጋገረ ዝመጸ – ብጊላነት ዝናበር ህዝቢ ኣለዋ። ስርዓት ባርነት ኣብታ ሃገር ሱር ዝሰደደ ብምዃኑ፡ ብመንግስቲ ዝወጽእን ክትግበር ዝፍተንን ኣዋጃት ከትርፎ ዘይከኣለ ባህሊ ኰይኑ ኣሎ። ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ ፈረንሳ ኣብ ዝነበረትሉ ኣብ 1905፡ ሰብ ከም ኣቕሓ ምጥራይ ወይ ብውርሻ ካብ ወለዲ ምርካብ ዝኽልክል ሕጊ ወጺኡ ነይሩ እዩ። ክሳብ ቀረባ እዋናት ክስራሓሉ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ኣብ 1981 ‘ኣብ ዓለም ናይ መወዳእታ ባርነት ዝኣገደት ሃገር’ ብምዃን ስርዓት ባርነት ዝኽልክል ኣዋጅ ኣውጺኣ። ኣብ ምሉእ ዓለም ከኣ ብማዕከናት ዜና ተቓሊሑ። ነቲ ኣዋጅ ዘተግብር ገበናዊ ሕጊ ስለ ዘይጸደቐ ግና፡ እቲ ልምዲ ከም ዘለዎ ቀጺሉ። ግዳ ጸቕጢ ማሕበረ-ሰብ ዓለምን ተሓለቕቲ መሰላትን ስለዝሓየለ፡ ኣብ 2007 ‘ጊላ ዝወነነ ብሕጊ ከም ዝቕጻዕ’ መንግስቲ ኣፍሊጡ። ኣብ ማውሪታንያ፡ ስርዓት ባርነት ኣብቂዑ ኩሉ ህዝቢ ናጻ ከም ዝዀነ እውን እዩ መንግስቲ ዝገልጽ። እቲ ብናይ ደገ ምንጭታት ዝወሃብ ሓበሬታ ሓቅነት ዘይብሉ ጸለመ ምዃኑ ኸኣ ይምጒት። ሓያሎ መጽናዕታት ከም ዝሕብርዎ ግን፡ ኣብ’ታ ሃገር ደረጃ ወይ ደርቢ መንነት ናይ ሰብ፡ መበቈሉ እዩ ዝፈልዮ። ግዙእ ጊላ (ባርያ) እንንተደኣ ኰይኑ፡ እትውንኖ ስድራ-ቤት ኣላቶ። ካብ ህጻንነቱ ኣትሒዙ መንነቱ እታ ስድራ ምዃና እናዘመረ ከምዝዓቢ እዩ ዝግበር። ስለዚ፡ ንወለዶታት እናተሰጋገረ (እናተወራረሰ) ስለዝመጸ፡ ኣብታ ስድራ-ቤት ወናንን ተወናንን ኣለዉ ማለት እዩ። ናይ’ቲ ተወናኒ (ተጠራዪ) ደቂ ብምሉኦም፡ ልክዕ ከም ጤለ-በጊዕ ወይ ኣቕሓ፡ ናይ’ቲ ዋና ንብረት እዮም። ገላዩ ክሽየጡን ክዕደጉን ይከኣል። ብክራይ እውን ምስ ካልእ ሰብ ክጸንሑ ይኽእሉ። ከም ህያብ እውን ናብ ካልእ ክመሓላለፉ ይኽእሉ። እዚ ባህሊ’ዚ፡ ኣብ ልዕሊ ደቂ-ኣንስትዮ ዝበኣሰ ጸቕጢ ከምዘለዎ መጽናዕታት ይገልጹ። ደቂኣንስትዮ ገላዩ ኩሉ’ቲ ናይ ገዛ ዕዮ እየን ዝስከማኦ። ኣብ መጓሰን ሕርሻን እውን የገልግላ። ናይ ትምህርቲ ዕድል ከኣ ፍጹም ዘይሕሰብ እዩ። እዚ ባህልታት እዚ ግዳ፡ ከም ‘ናይ ቀደም ዘይበለየ ልምዲ’ ክግለጽ እንተዘይኰይኑ፡ ‘ባርነት’ ክበሃል ከምዘይብሉ ዝጣበቑ ወገናት ኣለዉ። መጐተኦም ድማ፡ ብምዕራባውያን ኣንጻር ሃይማኖት ዘንቀደ ጸለመ እዩ በሃልቲ እዮም። ዜጋታት ማውሪታንያ ኩሎም ማዕረ ከም ዝዀኑን፡ ግዙእን ወናኒን ዝበሃል ከም ዘየለን ዝገልጹ መንግስታዊ ጸብጻባት ብወገኖም፡ ገለ ሰባት ካብ ጥንቲ ብዝጸንሐ ስድራቤታዊ ምትእስሳራት – ብሕርያኦም ካብታ ስድራቤት ንዘይምውጻእ ከምዝደልዩ፡ እዚ ድማ ምሕያል ዝምድናታት እምበር ባርነት ከምዘይኰነ የረድኡ። ንሳቶም እውን ከም ገላዩ መጠን፡ ዝዀነ እቶት ወይ ሞያ ስለ ዘይጸንሖም፡ ሓራ እንተደኣ ወጺኦም ከም መግቢ፡ ክዳንን መዕቆብን ዝኣመሰሉ መሰረታዊ ነገራት ብቐሊሉ ንምርካብ – መሃይማን ምስ ምዃኖም፡ ዘይከኣል ዓቐብ ኮይኑ እዩ ዝረኣዮም። ስለ’ዚ ምስታ ስድራቤት ምጽናሕ ይመርጹ። ሓራ ዝወጹ ወይ ካብታ ስድራቤት ዝፋነዉ ገላዩ፡ ርእሶም ከነባበሩሉ ዘኽእል ኩሉመዳያዊ ዓቕሚ ስለ ዘይብሎም ምስታ ስድራቤት ተጸጊዖም ክነብሩ ይመርጹ። እቶም ክሃድሙ ዝደልዩ እውን፡ ኣብታ ዝሰፍሐ ክፋላ ብምድረበዳ ሰሃራ ዝተሸፈነን በረኻታት ዝበዝሓን ሃገር፡ ኰብሊሎም ዝዕቆቡሉ ወይ እናሰርሑ ዝነብሩሉ ኣማራጺታት ኣዝዩ ጸቢብ እዩ። ብመሰረት ባህላዊ እምነታት እውን፡ ክንየው ምድራዊ ህይወት ኣብ ዘሎ ህይወት፡ ባርያ ካብ ዋናኡ ተፈልዩ ናብ ገነት ክኣቱ ስለ ዘይክእል፡ ኣብዚ ምድሪ’ዚ ንዋንኡ ክእዘዘ ከም ዘለዎ ብዝድርኽ ፍርሒ ተኣሲሩ ይነብር። ሕጊ እታ ሃገር ድማ፡ ‘ብባርነት ተጸቒጠ ኣለኹ’ሞ ሓራ ክወጽእ እደሊ እየ’ ዝብል ሰብ እንተደኣሎ፡ ባዕሉ ጥርዓን ከቕርብ ከም ዘለዎ እዩ ዘፍቅድ። መብዛሕትኦም ገላዩ ምንባብን ምጽሓፍን ዘይክእሉ መሃይማን ስለዝዀኑ እምበኣር፡ ጠሪዖም ሓራ ክወጹ ዘኽእሎም ዕድላት ጸቢብ እዩ። ተጣበቕቲ ወገናት ከኣ፡ ኣብ ክንዲ ግዙእ ጊላ ኮይኖም ክኸሱ ኣይፍቀደሎምን። ኣብታ ሃገር ዝነጥፉ ከምኒ – ‘ኤስ.ኦ.ኤስ ኢስክላቨ’ ዝተባህሉ ባራዩ ኣብ ምኹብላልን ህይወቶም ከም ብሓድሽ ኣብ ምህናጽን ዝሕግዙ ትካላት ከምዘለዉ ይንገር። እቲ ትካል ንዝሃደሙ ገላዩ መዕቆቢ ይህብ፡ ሞያዊ ስልጠና ሂቡ ኸኣ ኣብ ስራሕ ከምዝዋፈሩ ድሕሪ ምግባር፡ ንስድራቤታቶም ሓራ ንከውጽኡ ይሕግዝ። ንሓንቲ ወናኒት ገላዩ ስድራቤት ከሲስካ – ግዙእ ሓራ ንምውጻእ ዝግበር ፈተነ፡ ኣዝዩ ኣድካሚ ምዃኑ ሰብ-መዚ ናይ’ቲ ትካል የረድኡ። እቶም ወነንቲ ላዕለዋይ ጽፍሒ ማሕበረ-ሰብ ብምዃኖም፡ ብቐሊሉ ክርትዑ ኣይክእሉን። ትካል ‘ኤስ.ኦ.ኤስ ኢስክላቨ’፡ ኣብ ታሪኽ ማውሪታንያ ክሳዕ ሕጂ ንክልተ ባራዩ ጥራይ ተማጒቱ ናጻ ከምዘውጸአ የረድእ። ኣብ 2015 ዝተኣወጀ ሓድሽ ጸረ-ባርነት ሕጊ ንኣብነት – በቶም ኣንጻር ባርነት ዝቃለሱ ወገናት ተሪር ተጻብኦታት ከምዝገጠሞ ይኸስስ። ካብ ወለዲ ኣብ ዝተወርሱ ወይ ብኻልእ መንገዲ ኣብ ዝተጠርዩ ጸለምቲ ወገናት፡ ኣብ ማውሪታንያ ካብ ዘሎ ኩነታት ባርነት ፍልይ ብዝበለ መልክዕ – ኣብ ጐረባብቲ ሃገራት እውን ከምዘሎ ምንጭታት ይሕብሩ። ሓደ ሰብ ወይ ስድራቤት ብመበቈሉ ካብ ግዙኣት ወገናት ምስ ዝኸውን፡ ኣብ ከም ኒጀር ዝኣመሰላ ሃገራት ከቢድ ኣድልዎ ከም ዝግበረሉ እዩ ዝግለጽ። ግና ኣብ ኒጀር፡ እቶም ንናጽነት ግዙኣት ገላዩ ዝተኣወጁ ኣዋጃት ኣብ ተግባር ንምውዓሎም፡ ካብ ናይ ማውሪታንያ ዝቐለለ ከም ዝዀነ ጸብጻባት የረድኡ። ኣብ ኒጀር እቲ ናጻ ዝወጸ ሰብ፡ ብሰንኪ መበቈሉ ኣድልዎ ከየጋጥሞ ዝሕለቕ ናይ ተጣበቕቲ ወገን ክህልዎ ይፍቀዶ እዩ። ከምቲ ናይ ማውሪታንያ ደርቢታት ወናንን ተወናንን፡ ኣመጻጽኣ ባርነት ኣብ ኒጀር እውን፡ ዓሌት ‘ጥዋረግ’ ዝዀኑ ቀያሕቲ፡ ቁሸታት ጸለምቲ ወሪሮም ሲቪል ሰባት ይገፉ ነይሮም እዮም። እቶም ዝተገፉ ከኣ ንሓዋሩ ጥሪት ናይቶም ወረርቲ ይዀኑ። ካብ ወላዲ ናብ ውሉድ እናተሰጋገሩ ድማ ይውረሱ። ኣብ ዝሓለፋ ዕስራ ዓመታትግን፡ ብዙሕ ለውጢ ከምእተገብረ ይሕበር። ሓራ ዝወጹ ገላዩ፡ ሓደስቲ ዓድታት እናደኰኑን መሬት ሕርሻ ካብ መንግስቲ እናተቐበሉን ኣብያተ-ትምህርትን ፕሮጀክትታት ማይን ብምህናጽ፡ ናብ ንቡር ህይወት ይምለሱ ከምዘለዉ ይንገር። እዚ ኣብ ክልተ ሃገራት ኣፍሪቃ ዝረኣናዮ ዓይነት ባርነት፡ እቲ ተጠራዪ ልክዕ ከም ኣቕሓ ካብ ስድራ ናብ ስድራ እናተወርሰ ዝኸይድ ኣገባብ ጊላነት ክኸውን እንከሎ፡ ኣብ ኤስያ ብፍላይ ኣብ ሃገረ-ህንዲ ድማ፡ ካብዚ ፍልይ ዝበለ ኩነታት ጊላነት ክንዕዘብ ንኽእል። ኣብ ህንዲ፡ ኣብ እቶናት መጥበሲ ጡብ ዝዓዩ 23 ሚልዮን ሸቃሎ ከምዘለዉ ይፍለጥ። መብዛሕትኦም ዝኸሰሩ ሓረስቶት ስለዝዀኑ ብውዕለት ክሰርሑ ናብዚ መፍረዪ ጡብ ትካላት ወይ ሕርሻታት ክሰርሑ ይኸዱ። ካብዚኦም ድማ፡ ብዕዳ ዝተታሕዙ ሓረስቶት ይርከብዎም። እቶም ካብ ኣለቃሕቲ ዕዳ ዘለዎም፡ ምስ ስድራቤታቶም ብመዓልታዊ መሃያ ተዓሲቦም ይሰርሑ። እቲ ዝረኽብዎ ዓስቢ ውሑድ ብምዃኑ ግን፡ ካብቲ ዕዳ ንኽወጹ ዘለዎም ተኽእሎታት ጸቢብ እዩ። ስለ’ዚ ካብ ዓመት ናብ ዓመት፡ ነቲ ቀዳማይ ዕዳኦም ብኻልእ ልቓሕ ከፊሎም፡ ነቲ ዳሕረዋይ ልቓሕ ክኸፍሉ ብዘይምቍራጽ እናሰርሑ ይነብሩ። እዚ ዓይነት ናብራ ‘ባርነት’ ምዃኑ ዝተዓዘቡ ገለ ወገናት፡ ነዚኣቶም ሓራ ንምውጻእ ዝተፈላለየ መደባት ይሰርሑ ምህላዎም ይሕበር።