ካብ ግዳም ሓደር ናብ ሃርቫርድ እታ ጅግና ጎርዞ

ሽዱሽተ ኣርኣያ ሰባት

1.ኒክ ቩጂኪክ – እቲ መሓውር ዘይብሉ መምህር ኒክ፡ ብዘይካ ኣብ ጸጋማይ ረቃቒቶኡ ዝለገበት ክልተ ኣጻብዕ ዘለዋ ንእሽቶ እግሪ፡ ካልእ ዝኾነ መሓዉር ዘይብሉ መንእሰይ እዩ። ንሱ ከም ናይ ባሕሪ ምንሽርታት (surfing)፡ ምሕምባስ፡ ጎልፍን ኣመሪካን ፉትቦልን ብዝኣመሰሉ ዓይነታት ስፖርት ክዘናጋዕ ኣብ ዝተፈላለየ ቦታታት ዝረኣዩዎ ሰባት፡ ኣዝዮም እዮም ዝድነቑ። ኣብ ኣውስትራልያ ዝተወልደ ኒክ፡ በቲ ስሕት ኢሉ ዝርኣይ ‘ቴትራ-ኣሜሊያ ሲንድሮም’ ዝበሃል ሕማም ኣብ ከብዲ ኣደኡ እንከሎ ድሕሪ ምጥቃዑ’ዩ ብዘይ መሓውር ተወሊዱ። ኒክ፡ ኣብ መበል 21 ዕድመኡ ብኽልተ ዓውዲታት ትምህርቲ – ብኣካውንቲንግን ፋይናንሺያል ፕላኒንግን ቀዳማይ ዲግሪ ክረክብ እንከሎ፡ ኣብዚ እዋን ድማ ንስንክልናኻ በዲህካ ብኸመይ ንህይወት ተስተማቕራን ንሕልሚታትካ ተግህድን ኣብ ዝብል ኣምር ብምትኳር፡ ንኸምኡ ዝኣመሰሉ ስንኩላንን ካልኦት ሕልናኦም ዘዕረቡ ሰባትን ተስፋ ኣብ ምስናቕ ይርከብ። ኒክ፡ ኣብ ሓሙሽተ ክፍላተ-ዓለም ናብ ዝርከባ 44 ሃገራት ብምብጻሕ ንልዕሊ 3 ሚልዮን ሰባት መደረ ከስምዕ እንከሎ፡ ኣብ 2010 ድማ፡ ‘Life With out Limits: Inspiration for a Ridiculously Good Life’ እትብል ተስፋ እተስንቕ መጽሓፍ ኣሕቲሙ ብምዝርጋሕ፡ ኣብ ትሕቲ ዝኾነ ይኹን ኩነታት ዘጸይዓድ መንእሰይ ምዃኑ ኣመስኪሩ እዩ።

2. ናንዶፓራዶ

– 72 መዓልትታት ኣብ ጐቦታት ኣንደስ ዓርቢ 13 ጥቅምቲ 1972፡ ክልተ መንእሰያት ምስ ስድራ-ቤቶም ብምዃን ብዛዕባ እዛ ዘይዕድለኛ መዓልቲ እናተዋዘዩ እዮም ናብታ ትጽበዮም ዝነበረት ንእሽቶይ ነፋሪት ዝተሳፈሩ። እታ ነፋሪት ብሞንጎ ኣኽራናት ኣንደስ ትበረሉ ኣብ ዝነበረት እዋን፡ ሃንደበት ሓደ መንገብገባ ምስ ጫፍ ናይ’ቲ ኣኽራን ብምርጻሙ ተሓምሸሸት። 13 ተሳፈርቲ ብኡ ንብኡ ህይወቶም ክስእኑ እንከለዉ፡ እቶም ዝተረፉ 32 ድማ ብኸቢድ ተሃሰዩ። ሽዱሽተ ኣርኣያ ሰባት እቶም ብህይወት ዝተረፉ ተሳፈርቲ፡ ኣብቲ ክሳብ ኣሉታ 37 ዲግሪ ሰንቲግሬድ ዝበጽሕ ቀዝሒ ዘለዎ ከባቢ፡ በረድ ብምምካኽ ማይ እናሰተዩ፡ ነተን ዝነበራኦም መግቢ በብቝሩብ እናተመገቡን ብቑሪ ከርዲዶም ከይሞቱ ንሓድሕዶም ተለጋጊቦም እናደቀሱ ረዳኢ ክመጾም ብተስፋ ክጽበዩ ጀመሩ። እንተኾነ ንክልተ ሳምንታት ብኸምዚ ድሕሪ ምጽናሕ፡ ንተስፋኦም ዝቖጺ ዜና ሰምዑ። ነታ ዝተሓምሸሸት ነፋሪት ዝግበር ዝነበረ ድልያ ከምዝተቛረጸ ዝሕብር ዜና በታ ሓንቲ ዝተረፈቶም ራድዮ ተጋውሐ። እታ ነፋሪት ካብ ዝተሓምሸሸትላ ዕለት ድሕሪ 60 መዓልትታት፡ ናንዶፓራዶ ዝተባህለ መንእሰይ ምስ ክልተ ኣዕሩኽቱ ሓገዝ ንምርካብ ነቲ በረድ ዝጎልበቦ ኣኽራናት ብእግሮም ክስንጥቑ ተበገሱ። ናንዶፓራዶ ካብቲ ቦታ ክብገሱ እንከለዉ፡ “እቲ ከባቢ ብሽንቲ ዝጠስጠሰ፡ ሽታ መካነ መቓብር ዘለዎ፡ ኣዕጽምቲ ፍቖድኡ ተዛሕዚሑ እትርእየሉ ግዕዘይ ቦታ እዩ ዝመስል ነይሩ፡” ክብል እዩ ዝዝክሮ። ንዓሰርተ መዓልትታት ዓቐበትን ቁልቁለትን ድሕሪ ምድያብን ምውራድን ሓይሎም ክጽንቅቑ ምስ ቀረቡ ድማ፡ ሓደ ወዲ ቺለ ሓረስታይ ጎፍ በሎም። እቲ ሓረስታይ ብቕልጡፍ ንፖሊስ ብምሕባር ሓገዝ ከም ዝረኽቡ ገበረ። ብድሕሪ’ዚ፡ ጉጅለ ሂወት ኣድሕን ብናንዶፓራዶ እናተመርሑ ብሄሊኮፕተር ናብቲ ናይ ሓደጋ ቦታ በጽሑ። ድሕሪ 72 ኣስካሕካሕቲ መዓልትታት ድማ፡ ብ22 ታሕሳስ 1972 እቶም 16 ሰባት ክድሕኑ ከኣሉ። መስርሕ ሂወት ኣድሕን እናተኻየደ እንከሎ፡ ሃንደበት መደረጋሕ ናይ በረድ ብምምጻእ ኣብ ትሕቲ መንገብገብ ናይታ ዝተሓምሸሸት ነፋሪት ንዝነበሩ ሽሞንተ ስለዝደፈኖም፡ ንቁጽሪ ናይ’ቶም ብህይወት ዝተረፉ ብፍርቂ ኣጉደሎ። እቲ ነዚ ኹሉ ክርኢ ዝበቕዐ ናንዶፓራዶ፡ ኣብ ውሽጢ እተን 72 መዓልትታት 40 ኪሎግራም ክብደት ክቕንስ እንከሎ፡ ፍርቂ ካብ ኣባላት ስድራ-ቤቱ ድማ ብሰንኪ እቲ ናይ ነፋሪት ሓደጋ ስኢኑ። ናንዶፓራዶ፡ ኣብ 2007 ዘሕተማ ‘Miracle in the Andes’ እትብል መጽሓፉ፡ ነቲ ህይወት 37 ሰባት ዝቐዘፈ ኣሰቃቒ ሓደጋ እትገልጽ ኮይና፡ ኣብዚ ሕጂ እዋን ድማ ከም motivational speaker ብምዃን ማለት፡ ብመደረ ጎስጓስ እናኣካየደ ንሰባት ህይወቶም ኣብ ምምእዛን ይነጥፍ ኣሎ።

3. ጀሲካ ኮክስ፡

– ኣእዳው ዘይብላ ኣብራሪት ነፋሪት ጀሲካ፡ ብሰንኪ’ቲ ስሕት ኢሉ ዝርአይ ተወርሶኣዊ ጸገም ብዘይ ኣእዳው እያ ተወሊዳ። ኣደኣ ንጀሲካ ጥንስቲ ኣብ ዝነበረትሉ፡ ናይ ቅድሚ ሕርሲ መርመራታት ጥዕይቲ ህጻን ከምእትገላገል ዝገልጽ ውጽኢት እዩ ነይሩ። ኣብ ግዜ ሕርሳ ግን ሳሕቲ ብተወርሶ ዝመጽእ ሕማም ዘለዋ ምጭውቲ ህጻን ደኣ ተገላገለት። እታ ስንክልናኣ ዝኾነ ስራሕ ካብ ምስራሕ ዘይዓንቀጻ ጀሲካ፡ ካብ ዩኒቨርሲቲ ቀዳማይ ዲግሪ ብዓውዲ ስነ-ኣእምሮ (psychology) ክትረክብ እንከላ፡ ብኣእጋራ ክትጽሕፍ፡ ኮምፒዩተር ክትጥቀም፡ መኪና ክትዝውርን ሞባይል ተለፎን ክትጥቀምን ዝረኣዩ ሰባት ተገሪሞም ክጥምትዋ ኢኻ ትዕዘብ። ብዘይካ’ዚ፡ ጀሲካ ሳዕሳዒትን ካብ ዓይነታት ማርሻል ኣርትስ ብዝኾነ ታይ ኳን-ዶ ድማ በዓልቲ ድርብ ጸሊም ቁልፊን (double black belt) እያ። ንጀሲካ ዝናኣ ሰማይ ዘዕረገን ከም ኣብነት ክትጥቀስ ዘኽኣላን ነፋሪት ከተብርር ብምኽኣላ እዩ። እታ ንሳ እተብርራ ንእሽቶ ነፋሪት ኤርኩፕ (Ercoupe) እትበሃል ንእሽቶ ነፋሪት ኮይና፡ ሓንቲ ካብ ውሑዳት ፔዳለ ዘይብለን ዓይነት ነፈርቲ እያ። ናይ ንእሽቶ ነፋሪት መብረሪ ፍቓድ ንኸተውጽእ ሰለስተ ዓመታት ወሲዱላ። በዚ ድማ እታ ቀዳመይቲ ብዘይ ኣእዳው ነፋሪት ዝመርሐት ተባሂላ ኣብ መዝገብ ክብረወሰን ክትሰፍር በቕዐት።

4. ሻውን ስዋርነር – ንመንሽሮ ዝበድሀ ጅግና ሓኾርቲ፡ በቲ ልዕሊ 160 ኪሎ-ሜትር ኣብ ሰዓት ዝውንጨፍ ንፋስ፡ ትሑት መጠን ኦክሲጅን፡ ማዕበል ውርጪን ሓደገኛ መንደረጋሕን ካልእ ንህይወት ዝፈታተኑ ብድሆታትን ካብ ጒዕዞኦም ክሰናኸሉን ህይወቶም ክስእኑን ምርኣይ ዳርጋ ልሙድ ተርእዮ እዩ – ኣብቲ ኣስታት 8 ሽሕ ሜትሮ ዝቑመቱ እምባ ኤቨረስት። ሻውን ሓደ ካብቶም ብተመራመርቲ ሕክምና መስተንክራውያን ሰባት እናተባህሉ ዝግለጹ ሰባት እዩ። ንሱ እቲ እንኮ ብሆጅኪንስ ዲዚዝን (Hodgkin’s disease) ኣስኪንስ ሳክሮማን (Askin’s sarcoma) ዝፍለጡ ክልተ ቀተልቲ ሕማማት ዝተጠቕዐ ሰብ ክነሱ፡ ብተኣምራት ዝሓወየ መንእሰይ እዩ። ንሱ፡ ኣብ መበል 13 ዕድመኡ በቲ ራብዓይን ናይ መወዳእታን ደረጃ ሆጅኪንስ ዲዚዝ ከምዝተጠቕዐን ብህይወት ዝጸንሓሉ ግዜ ድማ ካብ ሰለስተ ኣዋርሕ ከምዘይሓልፍን ብሓካይም ተነግሮ። የግዳስ ነቲ ቀታሊ ሕማም ብምስናፍ ካብቲ ሓካይም ዝተነበይሉ ግዜ ንላዕሊ ብህይወት ክጸንሕ ከኣለ። እዚ ይኹን’ምበር፡ ነዊሕ ከይጸንሐ ኣብ የማነይቲ ሳንቡኡ ክንዲ ናይ ጎልፍ ኵዕሶ ዝምግዛፋ ጥረ ተራእየት። ክኢላታት መጥባሕቲ፡ ‘ኣስኪንስ ሳክሮማ’ ዝተባህለት ሓደገኛ ጥረ ምዃና ምስ ፈለጡ ብቕልጡፍ ክኣልዩዋ እዮም ወሲኖም። ድሕሪ መጥባሕቲ’ውን ሓካይም ንሻውን ብህይወት ዝጸንሓሉ ግዜ ካብ ክልተ ሳምንታት ከምዘይሓልፍ እዮም ደጊሞም ነጊሮሞ። ንሱ ድማ ደጊሙ ስዒሩዎም። ድሕሪ ዓሰርተ ዓመታት ብከፊል ሳንቡኡ እናኣተንፈሰ ንእምባ ኤቨረስት ሓኾሮ፡ ‘ነቲ እምባ ዝሓኾረ ቀዳማይ ውጻእ መዓት መንሽሮ’ ዝብል ታሪኻዊ ክብሪ ክላበስ ድማ በቕዐ። በቲ ዝተጎናጸፎ ዓቢ ዓወት ፍናን ዝረኸበ ሻውን፡ ኣብ ሸውዓቲአን ክፍላተ-ዓለማት ንዝርከቡ ዝበረኹ እምባታት ንምሕኳር ዓሊሙ ተበገሰ። ዕላማኡ ድማ ብዓወት ዛዘሞ። ሻውን ኣብ 2007፡ ‘Keep Climbing: How I Beat Cancer and Reached the Top of the World’ እትብል ንብድሆታቱን ዓወታቱን እትገልጽ መጽሓፍ ኣሕቲሙ።

5. ቤን ኣንደርዉድ

– ብእዝኑ ክርኢ ዝኽእል ኮተቴ ቤን፡ ከም ካልኦት ደቂ 14 ዓመት ኮተቴ መዛኖኡ ብሽክለታ ምዝዋር፡ ኵዕሶ እግሪን ሰኪዐትን ምጽዋት ኣዝዩ እዩ ዝፈቱ ነይሩ። ኣብዞም ዓይነታት ስፖርት ልዕሊ መጻውትቱ ጸብለል ይብል ብምንባሩ ሰባት ኣዝዮም ይግረሙ ነበሩ። ምኽንያቱ ዓይነስዉር ብምንባሩ። ቤን፡ ወዲ ክልተ ዓመት እንከሎ ብ‘ረቲናል’ ዝበሃል ዓይነት መንሽሮ ስለዝተጠቕዐ፡ ሓካይም ንኽልቲአን ኣዒንቱ ብመብጣሕቲ ካብ ቦትአን በጥቊሎም ኣለዩወን። እሞ ብኸመይ ደኣሉ ልዕሊ መዛኖኡ ኣብ ስፖርት ጸብለል ዝበለ? ቤን፡ ኢኮ-ሎኬሽን (echolocation) ዝበሃል – መንካዕ፡ ዶልፊንን ገለ ገለ መጥበውትን ኣዕዋፍን ንከባቢኦም ብድምጺ ዘለልዩሉ ጥበብ’ዩ ዝጥቀም። ቤን ብልምዲ ብመልሓሱ ጣዕጣዕ ዝብል ድምጺ ይፈጥር፡ እቲ ድምጺ ኣብ ከባቢኡ ምስ ዘለዉ ነገራት ተጋጭዩ ናብ እዝኑ ምስ ተመልሰ፡ ኣብ ጥቓኡ ዘለዉ ነገራት እንታይ ምዃኖም ንኽፈልጥ ይሕግዞ። ንሱ ደው ንዝበላ ዓበይትን ነኣሽቱን መካይን ክፈላሊ፡ ኣትዩዎ ኣብ ዘይፈልጥ ገዛ ምስ እትወስዶ እውን ካብ ክሽነ ናብ ሳሎን ብዘይ ናይ ሰብ ሓገዝ ክንቀሳቐስ ይኽእል ነይሩ። ቤን፡ መንሽሮ ንሓንጎሉን ዓንዲሕቖኡን ድሕሪ ምጥቃዑ፡ ኣብ 2009 ኣብ መበል 16 ዕድመኡ ካብዛ ዓለም ብሞት ተፈልዩ።

6. ሊዝ ሙራይ

– ካብ ግዳም ሓደር ናብ ሃርቫርድ ኣብ 1980 ካብ ብኤች.ኣይ.ቪ ኤይድስ ዝተለኽፉን ወልፊ ዕጸ-ፋርስ ዝነበሮምን ድኻታት ስድራ እያ ተወሊዳ። ኣብ መበል 15 ዕድመኣ ኣደኣ ብአይድስ ምስ ሞተት፡ ኣቦኣ ናብ ግዳም-ሓደር ዝዕቆቡሉ ቦታ ገዓዘ፡ ንሳ ድማ ግዳም-ሓደር ክትከውን ተገደደት። ሊዝ፡ ኣብቲ ግዜ’ቲ ብሓደ ግብረሰናይ ትካል ኣብ ማንሃታን ዝወሃብ ዝነበረ ኣካዳሚያዊ ትምህርቲ ክትሳተፍ ዕድል ረኸበት። ናይ ካልኣይ ደረጃ ትምህርታ ካብ መዛኑኣ ድሕር ኢላ እኳ እንተ ጀመረት፡ ኣብ ውሽጢ ክልተ ዓመት ክትዛዝሞ ብምኽኣላ ግና ነቲ ብኒው ዮርክ ታይምስ ንስኡናት ተማሃሮ ዝወሃብ ናይ ትምህርቲ ዕድል (scholarship) ስለዝተዓወተትሉ፡ ናይ ዲግሪ ትምህርታ ንኽትቅጽል ኣብ 2000 ኣብ ዩኒቨርሲቲ ሃርቫርድ ተመዝገበት። እንተኾነ ኣብ 2003 ኣቦኣ ብጽኑዕ ብምሕማሙ፡ ነቲ ናይ ዩኒቨርስቲ ሃርቫርድ ትምህርታ ኣቋሪጻ ንዕኡ ክትኣልይ መሪጻ። ጸኒሓ ግን ናይ ትምህርታ ሸውሃት ንምርዋይ ናብ ዩኒቨርሲቲ ኮሎምቢያ ኣተወት። ጎድኒ ጎድኒ ትምህርታ ንኣቦኣ እናኣለየት ክሳብ ብሕማም አይድስ ኣብ 2006 ዝዓርፍ ካብ ጎድኑ ከይተፈልየት ጸንሐት። ሊዝ፡ ኣብ ግንቦት 2008 ናብ ሃርቫርድ ተመሊሳ ብዓውዲ ስነኣእምሮ ትምህርታ ድሕሪ ምክትታል፡ ኣብ 2009 ብቐዳማይ ዲግሪ ክትምረቕ በቕዐት። ንሳ፡ ካብ 2003 ኣትሒዛ ኣብቲ ንኽትመሃር ዕድል ዝኸፈተላ ትካል ግብረ-ሰናይ እያ ትሰርሕ ዘላ። ሊዝ፡ ኣብ 2011 ባዕላ ዝጸሓፈታ ንታሪኽ ህይወታ እትገልጽ፡ ‘Breaking Night: My Journey from Homless to Harvard’ እትብል መጽሓፍ ኣሕቲማ። ዝበዝሐ ቅዳሓት ዝተሸጠት መጽሓፍ ተባሂላ ድማ ኣብ ኒውዮርክ ታይምስ ሸፈነ ክትረክብ በቒዓ።