ምስጢር ናይቲ ኣዕጽምቲ

መበገሲ ናይቲ ጉዳይ
ብ 1961 ዓ-ም ዓዲ እንግሊዝ ኣብ ከባቢ ስዋንኪ፡ በዓትታት ናይ ምድህሳስ ልምዲ ዝነበሮም ሰለስተ መንእሰያት፡ ኣብ ውሽጢ ሓደ በዓቲ ምስ ኣተዉ፡ ብድሕሪ ሓደ ዓቢ ከውሒ ዝተሓብአ ኩምራ ኣዕጽምቲ ረኸቡ፡፡ እቶም መንእሰያት ብዛዕባ’ቲ ዝረኣይዎ ኣዕጽምቲ ንፖሊስ ሓበሩ። ፖሊስ ብኡ-ንብኡ ናብቲ ቦታ ብምኻድ፡ ነቲ ኣዕጽምቲ ጠርኒፎም ናብ ሓደ ናይ ፎረንሲክ ሳይንስ ላባራቶሪ ወሲዶም ምስ ሰርዕዎ ናብ ሓደ ሰብ ምሉእ ኣስከሬን ምዃኑ ተረጋገጹ፡፡
ምርግጋጽ ጾታን ቁመትን
ኣብቲ ናይ ፖሊስ ላባራቶሪ ብዝተገበረ ኣፈናዊ መረመራ እቲ ኣዕጽምቲ ናይ ጓል-ኣንስተይቲ ኣስከሬን ምዃኑ ተገመተ፡፡ እዚ ግምት ዝተወስደ፡ እዚ ኣዕጽምቲ ጎሎ ካን ኣዕጽምቲ ጎሎ ናይ ወዲ ተባዕታይ ዝገፍሐን ዝነውሐን ምንባሩ ኢዩ፡፡ ጎሎ ጓል-ኣንስተይቲ ብጥምሩ ምስ ጎሎ ወዲ-ተባዕታይ ምስ ዝነጻጸር’ውን ምስቲ ናይ ጥንስን ሕርስን ዕድሎት፡ ናይ ጓል-ኣንስተይቲ ጎሎ ዝዓሞቀን ዝገፍሐን ኢዩ። ብዘይካ’ዚ ቅርጺ ሽክና(ርእሲ) ጓል-ኣንስተይቲ ምስ ዝነጻጸር ሸልቓቕን ንእስ ዝበለን ብምዃኑ ኢዩ፡፡ ኣዕጽምቲ ሽክና ኣብ ምንጻር ጾታ ብዙሕ ሓበሬታታት ኣለዎም። ንኣብነት፡ እቲ ኣዒንቲ ዝርከበሉ ጉድጓድ ኣብ ደቂ-ኣንስቲዮ ክብብ ዝበለ ክኸውን’ከሎ፡ ኣብ ደቂ-ተኣዕትዮ ናብ ርቡዕኩትናዕ ዝቀረበ ኢዩ። ቅርጺ ታሕተዋይ ምንጋጋ’ውን ብተመሳሳሊ ኣብ ደቂ-ኣንስትዮ ክብብ ዝበለ ክኸውን’ከሎ ኣብ ድቂ-ተባዕትዮ ግን ኩርናዓዊ ኢዩ፡፡ ምጋጋ ወዲ ተባዕታይ ዝኸበደን ዝዓበየን’ውን ኢዩ።
ቁመት ናይታ ከም ጓል-ኣንስተይቲ ዝተገመተት መዋቲት ሓደ ሜትሮን ስሳንሰንቲሜተር ምንባሩ ተለክዐ፡፡ እቲ ቁመት ብክልተ መንገዲ ኢዩ ተለኪዑ፡ ብመጀመርያ እቲ ኣዕጽምቲ ኣብ ምንጻፍ ተዘርጊሑ ካብ ርእሲ ክሳብ እግሪ ተሰሪዑ ከም ዝዕቀን ክግበር ከሎ ብካልእ ድማ፡ ነቶም ነዋሕቲ ኣዕጽምቲ (ዓጽሚ ሰለፍን ካልኦትን) ንበይኖም ብምርኻብ ምስ ንውሓት ካልኦት ኣዕጽምቲ ብረሾን ምጣነን ብምንጽጻርን ብምድማርን ነበረ፡፡ ኣብ ክልቲኡ ግምት ድማ እቲ ቁመት እዚ ዝተጠቅሰ ሓደ ሜትሮን ስሳን ሰንቲሜተር ምዃኑ ተረጋገጸ፡፡
ምርግጋጽ ዕድመ
ዕድመ ናይታ ጓል-ኣንስተይቲ ክረጋገጽ ዝኸኣለ ኣብ ሽክና ብዝተገብረ መርመራ ኤክስረይን ኣብ ዓጽሚ ምንጋጋ ዝጸንሐ ኩርምቲ ሓይሊ ብምርኣይን ነበረ። ዕድመ ናይታ ጓል-ኣንስተይቲ ኣብቲ ናይ ብስለት ዓመታት (ክንዮው ግርዝውና) ዝበጽሐት ምዃና ድማ ተገመተ፡፡ ኩርምቲ ሓይሊ(ዊስዶም ቲዝ) ኣውጺኣ ብምንባራ ጓል-ኣንስተይቲ ዕድሚኣ ካብ 20 ዓመት ከም ዝሓልፍ ተፈልጠ፡፡ ምኽንያቱ ድማ ኩርምቲ ሓይሊ ኣብ 18-21 ዕድመ ዝበቁል ብምዃኑ ኢዩ፡፡
ኣብ መስርሕ ምርመራ፡ ዕድመን መንነትን መዋቲ ንምልላይ ኣስናን ካብ ኣዕጽምቲ ንላዕሊ ኣተኣማመንቲ ኢዮም፡፡ ምኽንያቱ ድማ ኣዕጽምቲ ድሕሪ 50 ዓመታት ናይ ትራጅናዊ ትሕዝቶኦም ዳርጋ ብፍርቂ ስለዘጥፍኡ እናፈኾሱን እናተቀርፉን ኢዮም ዝኸዱ፡፡ ኣስናን ግን ሓዊ ነዲዶም እንተነበሩ’ውን ክሳብ ልዕሊ 50 ዓመታት ናይ ምጽናሕ ብቕዓት ኣለዎም፡፡ ነበርቲ ኣስናን ብደረጃ እርጋኖምን ርጉዶምን’ውን ዕድመ ኣብ ምንጻር ሓገዝቲ ኢዮም። ብዘይካ’ዚ ኣስናን እቲ ሰብ ብህይወት’ከሎ ብዝነበሮ ጭላፍ፡ ሸራፍ፡ ወርቂ ስኒ፡፡ ብሩር ስኒ ወይ ብዓጽሚ ዝተተከአ ስኒ ወይ ዝዓመለ ብምልላይ መንነት መዋቲ ኣብ ምፍላይ ሓገዝቲ ኢዮም፡፡ ጉስታፍሰን ዝተባህለ ሊቅ፡ ሳክስፎን ንዝጻወት ሙዚቀኛ፡ ፍሉት(ሻምብቆ) ካብ ዝጻወት ካልእ ሙዚቀኛ ብኣስናን ክፈልዩ ከም ዝኸኣል ገሊጹ።
ናብ ታሪኽ ናይታ መዋቲት ክንምለስ፡ ኣብ ሰረት ሽክናኣ ዝርከብ ክልተ ኣዕጽምቲ ርእሲ ዝገጠመሉ ወይ ዝሰጠመሉ እዋን ዳርጋ ናብቲ ዝሞተትሉ ግዜ ዝቀረበ ነበረ። እዚ ድማ ዕድሚኣ ካብ 28 ዓመት ከም ዘሓልፍ መረጋገጺ ኮነ፡፡ ርእሲ ናይ ሓደ በጽሒ ከም ስልጣንያ ሓደን ዝለገበን ይምሰል’ምበር፡ ርእሲ ወይ ሽክና ወዲ ሰብ ብብዙሕ ኣዕጽምቲ ዝቖመ ኢዩ። ሰብ ክውለድ ከሎ እዚ ኣዕጽምቲ ንሓድሕዱ ዝለገበ ወይ ዝገጠመ ኣይኮነን፡፡ ሰብ ብዕድመ እናወሰኸ ምስ ከደ ድማ እቲ ኣዕጽምቲ በቲ መሳፊ ብዝተባህለ መጋዛዊ ዝቕርጹ ጫፋት በብግዚኡ እናሰጠመ ይኸይድ።መንበስበስታ ናይ ቆልዓ ሓደ ኣብነት ኢዩ፡፡ ክፉት ይጸንሕ እሞ፡ እቲ ክዓቢ ምስ ጀመረ ይዕጾ፡፡ ካልኦት ኣዕጽሚ ርእሲ ድማ እቲ ሰብ ዕድሚኡ ኣብ መንጎ 20ን 30ን ምስ በጽሐ ይገጥሙ፡፡ገለ ከኣ’ሞ ዕድመ ወዲ ሰብ ክንዮው 60-70 ዓመት ከይበጽሐ ኣይገጥሙን ኢዮም። እቶም መርመርቲ ነቲ ኣብ ከባቢ ሰላሳ ዓመት ዝገጥም ኣዕጽምቲ ርእሲ ኣብ ኣጋ ሞት ዝሰጠመ ብምንባሩ ክትመውት ከላ ዕድሚኣ ካብ 28 ከም ዘሓልፍ ገምጋም ወሰዱ፡፡
ምርግጋጽ ዕለተ- ሞት
እቲ ኣዕጽምቲ ካብቲ በዓቲ ክለዓል እንከሎ ምስቲ ኣስከሬን ዝጸንሐ ሓደ-ሓደ ዝተመናንሀ ኣጭርቅቲ ካልሲ መሳሊ’ውን ተረኺቡ፡ ስልማትን ካብ ሰሊሎይድ ዝተሰርሐ መትሓዚ ጸጉርን’ውን ተኣርዩ ነበረ፡፡ ኣብቲ መትሓዚ ጸጉሪ ዝተታሕዘ ቁንጣሮ ብናዊ ዝሕብሩ ጸጉሪ ርእሲ’ውን ተረኽበ። ካልእ ኣገዳሲ መረዳእታ ድማ ኣብ ሓደ ካብ ኣዕጽምቲ ኣጻብዕ ናይ-ቃል ኪዳን ቀለቤት ጸንሐ፡፡ ኣብቲ ቀለቤት 1918 ዝንበብ ሕላገት ናይ ዓመተ-ምህረት ተጻሒፉ ነይሩ፡፡ ኣብ መወዳእታ ድማ ወርቃዊ ሕብሪ ዝነበሮ ኣብ ክዳን ከም ስልማት(ፎርማ) ዝተሰርሑ ጥማር ኣፋትል ኣብ መጀመርያ 1920ታት ፋሽን ምንባሮም ዝተለለዩ ገለ ካብቶም ዝተረኽቡ መርትዖታት ኢዮም። ካብቲ ናይ ቀለቤት ሕላገት፡ ኣብ 1918 ተመርዕያ ምንባራ ክግመት’ከሎ ካብቲ ናይ ክዳውንታ ፋሽን ድማ ኣብ መጀመርታ 1920ታት ብህይወት ምንባራ መረዳእታ ተወስደ፡፡ ኣብቲ እዋን እቲ ሞይታ እንተኾይና ድማእቲ ኣዕጽምቲ ኣብ በዓቲ ዝተረኽበሉ እዋን ኣብ1961 ስለዝነበረ ካብ ዕለት ሞታ ክሳብ ዕለት እቲ ኣስከሬን ዝተረኸበሉ ግዜ ኣርብዓ ዓመታት ሓሊፉ ነበረ፡፡ እዚ ድማ ነቶም ኣብ 1961 ነቲ ናይ መርመራ ስራሕ ዝተዋህቦም ኣባላት ፖሊስ፡ መንነት መዋቲትን ምናልባት ድማ ብሰብ ተቀቲላ እንተኾይና መንነት ቀታሊኣ ንምርካብ ኣሸጋር ኮኖም፡፡ መርመርቲ ፖሊስ 40 ዓመታት ንድሕሪት ይምለሱ፡፡
እዛ ጓል-ኣንስተይቲ ኣማውታኣ ምስጢራዊ ከም ዝነበረን ምናልባት ኣብ ካልእ ቦታ ተቀቲላ ሬሳኣ ኣብቲ በዓቲ ተደርብዩ ይኸውን ዝብል ግምታትን ጥርጣረታትን እናዓበየ ከደ ፡፡ እቲ ዘገርም ቕድሚ 40 ዓመታት ዝተገብረ ፍጻመ’ዩ ክምርመር፡፡ ነቶም መርመርቲ ፖሊስ ብዘይካ እቲ ንውሓት ግዜ፡ ናይ መርመራ ስርሖም ዘካየደ ካልእ ሽግር’ውን ነይሩ ኢዩ፡፡ ኣብ ሞንጎ እታ ጓል-ኣንስተይቲ ሞይታትሉ ተባሂሉ ዝተገመተ ግዜ ማለት ኣብ መጀመርያ 1920ታትን ኣብ ሞንጎ’ቲ ዳሕረዋይ እቲ ጉዳይ ዝተመርመረሉ ዝነበረ እዋን ማለት 1961 ኣብ ዝርከብ ዓመታት ብ1939-1945 ካልኣይ ኲናት ዓለም ተኻይዱ ነይሩ ኢዩ፡፡ ኣብቲ ኲናት ገለ ከተማታት ዓዲ እንግሊዝ ብናይ ጀርመን ናይ ውግእ ነፈርቲ ተደብዲበን ስለዝነበራ፡ ኣብ ሓያሎ ቤት ጽሕፈታትን ኣብያተ መዛግብትን ዝነበረ ሰነዳት ብሓዊ ሓሪሩ ኢዩ፡፡ በዚ ምኽንያት ድማ ምናልባት ኣብቲ እዋን ሞታ ኣብ መደበራት ፖሊስን ካልኦት ትካላትን ብዛዕባ ዝጠፍኡ ሰባት ዝቀረቡ ምልክታታት ወይ ዝተመስረቱ ክስታት እንተነይሮም ሰነዳት ንምውካስ ኣይተኻእለን፡፡ ንገለ ብዕድመ ድፍእ ዘበሉ ሰባት ኣብ ዝተገብረ ምውካስ ወይ ዝቀረበ ሕቶታት ግን ኣብ ከባቢ 1919-1920 ኣብ ሓደ ጉጅለ ባህሊ ከም ዘማሪት ትዓዪ ዝነበረት፡ ማርያ ስትዋርት ዝተባህለት መልክዐኛ መንእሰይ ኣብዚ ኣተወት ከይተባህለት ጠፊኣ ምንባራ ዝዝክሩ ሰባት ተረኸቡ። ኣብቲ እዋን እቲ ኣብ ጋዜጣጣት ስለ ዝረኸቡ ድማ ካብቲ ጋዜጣታት ብዙሕ ሓበሬታ ክረኽቡ ከኣሉ፡፡
ኣብ 1918 ጆርጅ ሾተን ዝተባህለ ናይ ባሕሪ ኢንጅነር፡ ንማሪየ ስትዋርት ኣብ ሰሜናዊ ምብራቕ ዓዲ እንግሊዝ ተመርዒዩዋ ነበረ። ንሱ ንማሪየ ዝተመርዓዋ በዓል ሓዳርን ኣቦ ሓደ ቆልዓን እንከሎ ኢዩ፡፡ ሔማኡን ሓደ ውላዱን ድማ ኣብ ሃገረ እንግሊዝ ኣብ ደቡባዊ ዌልስ ይነብሩ ነበሩ፡፡ እቲ ተግባር፡ ብመሰረት ሕጊ ዓዲ እንግሊዝ ብገበን ቃል ኪዳን ኣብ ርእሲ ቃል ኪዳን ዘሕትትን ኣብቲ ቀዳማይ ሓዳሩ ጸገም ዝፈጥርን ነበረ፡፡ ኣብ ሕዳር 1919 ድማ ጆርጅን ማሪየ ኣብ ጥቓ ከተማ ስዋንሲ ክነብሩ ጀመሩ፡፡ ወለዲ ናይ ማሪየ ስትዋርት መወዳእታ ድሃይ ጓሎም ዝሰምዑ ብምኽንያት ክሪስትማስ (1919) ናይ “እንቋዕ ኣብቀዓና” ቴሌግራም ስለዝገበረትሎም ነበረ።
ኣብ መጋቢት 1920 ኣብ ከተማ ስዋንሲ ናይ ዝርከብ ሓደ ሆቴል ኣመሓዳሪ፡ ዋናታቱ ኣብቲ ሆቴል ዝረስዕዎ ባልጃ ንፖሊስ ናይታ ከተማ ኣረከበ፡፡ እቲ ባልጃ ምስ ተኸፍተ ድማ ናይ ጓል-ኣንስተይቲ ክዳውንቲ ሓደ ኣድራሻ ዝሓዘ ቁራጽ ወረቀትን ተረኽበ፡፡ እቲ ኣድራሻ ናይ ስድራቤት ማሪየ ኮይኑ ስለዝጸንሐ፡ ወለዲ በቲ ኣድራሻ ተጸዊዕም እቲ ክዳውንቲ ናይ ጓሎም ምዃኑ ኣለለዩ፡፡ ኣብቲ እዋን እቲ ፖሊስ እዚ ዝስዕብ ምልክታ ናይ “ዝረኣየ ዓይኑ ይብራህ” ዘርጊሑ ምንባሩ’ውን ተፈልጠ፡፡
“ማሪየ ስትዋርት፡፡ ዕድመ 26፡ ሰሓቢ ቅርጽን ግርማን ዘለዋ፡፡ ቁመታ ሓደ ሜትሮን ስሳን፡፡ ከም ጽልም ዝበለ ብናዊ ጸጉሪ ርእሳ” ንማሪየ ስትዋርት ብህይወት ምንባራ ይኹን ሙማታ እፈልጥ’የ ዝብል ግን ንጨና ኣይተረኽበን፡ እቲ ምስ ቀዳመይቲ ሰበይቱን ቦኽሪ ውላዱን ክቕመጥ ጀሚሩ ዝነበረ ጆርጅ ሾተን’ውን ናበይ ከም ዝኣተወት ከም ዘይፈልጥ መስከረ፡፡ ፖሊስ ንህይወታ ወይ ንሬሳኣ ንምርካብ ዕቱብ ጻዕሪ ገበሩ፡፡ እቲ ምስ ጆርጅ ሾተን ትነብረሉ ዝነበረት ቤትን ኣብ ከባቢኡ ዝርከብ ምሬትን ከም ሕሱም ተፈተሸ፡፡ ዝኾነ ኣሰር ግን ኣይተረኽበን፡፡
ብግንቦት 1920 ጆርጅ ሾተን ብክልተ ገበን ተኸሰሰ። ቃል ኪዳን ኣብ ርእሲ ቃል ኪዳን ብምፍጻሙን ከምኡውን ነታ ኣሰራ ዘይተረኸበ ማሪየ ስቱዋርት ቀቲልካያ ብዝብል ክስን ናብ ሕጊ ቀረበ፡፡ እንተኾነ በቲ ቃል ኪዳን ዝብል ክሲ ገበነኛ ኮይኑ ተረኺቡ 18 ኣዋርሕ ናይ ግዱድ ዕዮ መቕጻዕቱኳ እንተፈጸመ፡ በቲ ናይ ቅትለት ክሲ ግን ናጻ ተባሂሉ። ብሓቂ ድማ ሬሳኣ ተረኺቡ ሞታ ንዘይተረጋገጸ ሰብ ቀቲልዋ ተባሂሉ ገበነኛ ኮይኑ ክፍረድ ዝከኣል ኣይነበረን፡፡ ሞት ከይተረጋገጸ ቀታሊ ተባሂሉ ዝተጠርጠረ ሰብ፡ ብገበን ክፍረድ ብመትከል ገበናዊ ሕግን ሕጊ መርትዖን ቅቡል ኣይነበረን፡፡
ኣብቲ ዝቐጸለ ዓመታት ዝተፈላለዩ ጸሓፍቲ “ምስጢር ናይታ ዝተሰወረት ዘማሪት መንእሰይ” ብዝብል ኣርእስቲ፡ ኣብ መጽሔታትን ጋዜጣታትን ካብ ምጽሓፍ ዓዲ ኣይወዓሉን። እንተኾነ እቲ ምስጢር ተጋሂዱ ዓለም ቅድሚ ምንጋራ 40 ዓመታት ሓለፈ፡፡ ካብቲ ኣብ በዓቲ ዝተረኽበ ኣዕጽምቲ ተበጊሶም መርመራ ዝጀመሩ ኣባላት ፖሊስ መርመራኦም ፈጸሙ፡፡ ብታሕሳስ 1961 ነቲ ዝበጽሕዎ መደምደምታ ሒዞም ንኣዕጽምቲ ማሪየ ስቱዋርት፡ ኣብ ምድሪ ቤት ናይቲ ነባሮ (ፍረ ነገር ክሲ ከጻርዩ ብሕርያ ዝቖሙ ደያኑ) ዝነበርዎ ቤት ፍርዲ ዘርግሕዎ፡፡
እቶም ነባሮ ድማ ጆርጅ ሾተን፡ ናይ ቅትለት ጥርጡር ኮይኑ ክሲ ክምስረተሉ ወሰኑ፡፡ ብኡንብኡ ድማ ፖሊስ ንጆርጅ ሾተን ንምቕያር ናብ ገዝኡ ኣምርሑ፡፡ ኣብ ገዝኡ ግን ኣይረኸብዎን። ንሱ ብምኽንያት ሕማም ኣብ 1958 ኣብ መበል 78 ዓመቱ ዓሪፉን ኣብ መካነ መቓብር ብሪስቶል ተቐቢሩ ነበረ፡፡ ኣስከሬን ማሪየ ስቱዋርት ተረኺቡ ክፉእ ግብሩ ኣብ ዝተኸሽሓሉ እዋን ካብ ዝመውት ሰለስተ ዓመታት ገይሩ ነበረ፡፡ እንተ መሬት ግን ደንጉያ’ምበር ከይነገረትስ ኣይተረፈትን፡፡ ናይ ቀረባ ኣዝማዳን ኩሎም ብኣኣ ዝተሸገሩ ካልኦትን ግን ንጭንቀቶም ምላሽ ረኸቡ።